Aeroportu suai

Aeroportu Suai afeta ba sadan istóriku Sorun Tolu, Sasadik ida ba Lia-na’in Kamanasa

Detallus
 Publika iha: 10 Agustos 2016

Hakerek nain (FELIS  GOMES)

Kategoria: FELIS GOMES

• Konstrusaun Aeroportu Suai (foto karuk) hateke ba tasi-mane haree mós lalatak Sadan Sorun Tolu (foto kuana, hasai husi diresaun tasi-mane ba aeroportu).Foto BT/felis gomes.

SUAI----Projetu Tasi Mane espesial iha distritu Covalima hanesan Suai Supply Base, Aeroportu no Auto Estrada nia prosesu negosiasaun liu-liu kona-ba rai ne’ebé projetu ne’e hamkona entre lia-na’in sira ho governu la’o di’ak. Projetu konstrusaun Suai Supply Base hein deit atu halo lansamentu tinan ne’e, Aeroportu Suai halo ona lansamentu tinan  kotuk no konstrusaun la’o daudaun. Kompañia publiku husi Indonezia, Waskita Karya ne’ebé hetan fiar husi ministériu transporte no komunikasaun, ministériu petroleu no rekursu mineral, ministeriu obas públiku nian hala’o hela obra ne’e.

Ai-hun boot sira besik aeroportu ne’ebé haree ba afeta ba seguransa aviaun tun no semo, dasa moos ona. Maibe iha aihun balu besik aeroportu ne’e mak sei halo “sidi” hela projetu refere to’o ohin loron tanba hamkona ba sadan lulik no istóriku kona-ba ukun Reinu (Kerajaan) Kamanasa nian. Sadan ne’e mak Sorun Tolu Kamanasa. Hateke ba sadan ne’e, haree ba hanesan sadan baibain sira seluk iha rai Timor laran. Maibé ema barak mak ladauk hatene katak sadan Sorun Tolu ne’e soi istória boot no naruk kona-ba Reinu Kamanasa nia ukun hamutuk loro (provinsia) tolu babulu tolu iha rai klaran Rai Timor nian molok kolonialista portugés mai ukun rai ida ne’e. 

Tuir istória bei’ala nian ne’ebé rai hela mai jerasaun ohin loron, iha sadan Sorun Tolu ne’e mak uluk Loro (Governador) tolu; Loro Mane Kawaik Suai (Suku Suai Loro), Loro Mane Klaran Raimea (Suku Raimea iha Postu Administrativu Zumalai), no Loro Mane Ikun Tiris (Suku Betanu, Postu Administrativu Same, Distritu Manufahi) halo sorumutuk kona-ba lia (asuntu) importante Reinu Kamanasa ho nia provinsia tolu refere. Kompara ho ukun ohin loron karik Sadan Sorun Tolu ne’e hanesan Uma Fukun Parlamentu Nasional atu governadór tolu ne’e hasoru malu halo desizaun polítika ruma kona-ba Estadu Federal Kamanasa nian.   

 Istória kona-ba sadan Sorun Tolu ne’e naruk no interesante tebes sai parte ida husi istória nasional Timor-Lorosa’e nian no bele sai materia ka aula istória nasional ba ensinu sekundaria to’o ba ensinu superior. Se konta tuir karik sei hakait  ba to’o Reinu Luka-Wekeke no Reinu Wehali-Webiku. Maibe la’os nia tempu no espasu atu haktuir iha artigu ida ne’e. Iha lia adat dehan ita “isin la besi ran la manas” atu haktuir Na’i nia dalan no inuk tuan. Istória boot ne’e to’o ohin loron sei sai hanesan “biblioteka” privadu ba lia-na’in ida-ida ne’ebé hatene. Lia-na’in sira fo deit lia jeral ne’ebé sente ba la sensitivu.

Liurai Kamanasa Bei Lala Jorge Alves ba jornalista iha biban ida ne’e ladauk konta detalladu istória sadan Sorun Tolu ne’e tanba sa mak konsidera sagradu tebes iha Timor Lorosa’e laran. Entretantu tuir Na’i Loro Raimea katak sadan ne’e istóriku tebes tanba iha relasaun ho ezisténsia Reinu Kamanasa ho ukun Loro tolu iha Timor rai klaran. Sadan Sorun Tolu  tanba sa mak konsidera lulik, tuir Reprezentante Na’i Loro Raimea nian Dinis Kehi Metan, buat ida lulik ne’e kada uma fukun mós iha lulik maibé lulik sira ne’e la hanesan Sadan Sorun Tolu ne’e. Sadan Sorun Tolu ne’e, tuir nia, lulik no sagradu tebes tanba uluk kuaze ema timor tomak ne’e hola parte iha ne’ebá. 

“Sadan Sorun Tolu ne’e sagradu tanba sorumutuk fatin oan ho bein Loro tolu nian. Tanba ida ne’e mak se governu atu aparu ka tesi ai boot sira iha Sorun Tolu ne’e, Na’i Kamanasa nu’udar Inan-Aman ba Loro tolu ne’e mos sei labele hasai desizaun mesak,” Bei Kehi Metan hatete.  “Hakarak konkreta ne’e, sadan ne’e iha rai Kamanasa, maibe la’os Kamanasa mak sai na’in ba Sadan Sorun Tolu ne’e,” Reprezentante Na’i Loro Raimea hatete tan ho diplomasia. Atu desidi kona-ba sadan ida ne’e, tuir Na’i Loro Raimea, tenke loro tolu ne’e hotu tur hamutuk mak foin bele. Loro Suai nu’udar Loro Kawaik mesak mos labele, Loro Mane Klaran Raimea mesak mos labele, no Loro Mane Ikun Tiris mesak deit mós labele.  

“Ami loro tolu ne’e ida deit maka la partisipa mós labele halo desizaun kona-ba Sorun Tolu ne’e. Na’in tolu ne’e tenke iha hotu,” Kehi Metan hatete. “Ha’u dehan Na’i Kamanasa mesak mos labele ne’e tanba iha razaun ida ha’u liga ba dadolin ida dehan: “Ai besi sukaer Loro tur fatin, Loro tolu babulu Loro tur fatin”. Tanba ne’e mak se Na’i Kamanasa atu mesak foti desizaun mós ha’u hanoin la apar ona ho dadolin ka knananuk ne’ebé ita nia beiala sira rai hela,” nia hatete tan. Nune’e mos Na’i Loro Suai, João Amaral Bere hatete atu ko’alia kona-ba sadan Sorun Tolu ne’e, estadu no adat tenke konsidera malu.

“Rua ne’e tenke la’o hamutuk, ita labele haree deit ba adat, tenke haree mos ba estadu no estadu mos tenke haree ba adat. Labele dehan direitu estadu mak iha kbiit liu ka adat mak iha direitu liu ne’e labele, rua-rua ne’e tenke haree hotu,” hatete Katuas ho titulu Na’i Fau-Lulik ne’e. “Estadu hakarak hala’o dezenvolvimentu ne’e mos diak ba ita, nune’e ita tur hamutuk hodi habadak (rezolve). Sadan ne’e labele muda, ita hafoli nafatin maibé estadu nia programa ne’e presiza tuir,” nia tenik tan.

Antonio Alves Fahik, reprezentante Timor Gap EP iha Suai. Foto BT/felis gomes

Nia alerta ba Na’i Kamanasa atu labele halo desizaun mesak hodi tesi ai sadan Sorun Tolu. “Se sira tesi sira sei moris la naruk. Tan ida ne’eba la’os imi (Kamanasa) mesak mak kuda fatin ne’e. Tenke konsidera malu. Adat ne’e labele ida-idak naran halo mesak,” hatete Na’i Fau-Lulik, daka no bali na’in Loro Suai. Tanba ne’e mak, atu atende ezijensia governu nian aparu ka tesi aihun balu iha sadan Sorun Tolu ne’e, lia-na’in ka katuas adat suku Kamanasa nian agora la barani atu foti desizaun  mesak, hakarak ka lakohi, simu ka la simu tenke bolu lia-na’in adat Na’i Loro tolu refere. 

Konsiderasaun ba lia-na’in loro tolu atu tur hamutuk molok halo serimonia ritual aparu ai balu iha sadan Sorun Tolu ne’e deklara ona ho lia ida deit husi Nai Kamanasa hanesan Bei Lala Jorge Alves no Bei Rui de Araujo ne’ebé fulan Janeiru liuba nia rohan jornalista media ne’e konsege hasoru iha Uma Fukun boot Liurai Kamanasa nian iha Fatu-Isin.

“Sadan Sorun Tolu ne’e la’os Kamanasa mesak ninian maibé ema-timor tomak ninian, Loro tolu hamutuk mak temi Sorun Tolu Kamanasa. Tanba ne’e kona-ba atu tesi ka aparu ai sira iha sadan ne’e Kamanasa mesak sei labele atu foti desizaun,” katak Liurai Kamanasa Bei Lala Jorge Alves reprezenta lia-na’in Kamanasa esplika kona-ba sadan ne’e.

Tantu Bei Lala Jorge Alves nudar liurai, no mos Bei Rui de Araujo nu’udar Katuas Lia-na’in Boot iha uma fukun liurai nian prontu fo kontribuisaun apoiu programa governu hodi hala’o dezenvolvimentu ba rai Suai no distritu Covalima tomak. Maibé tenke liu husi prosesu ritual tuir kultura rai ne’e nian no sei involve mos lia-na’in Loro tolu refere. 

Na’i Kamanasa sira husu ba governu ka ministeriu kompetente no mos kompañia ne’ebé hala’o projetu konstrusaun aeroportu ne’e atu pasensia hodi hein prosesu kultural ne’ebé lia-na’in sira esforsu hela. Governu no estadu labele hakat liu prosesu tuir dalan kultura nian tanba hori uluk kedas beiala sira ho rai (natureza) moris sai fafutuk ida ne’ebé labele haketak. Iha konviksaun (fiar) tuir kultura ema timoroan nian katak bainhira hakat liu halo sala hasoru rai maka malisan husi rai ne’e rasik sei hamosu kalamidade boot ba ema iha rai ne’e.  

“Ohin ita bele tesi aban ita han masin,” hatete reprezentante Timor Gap EP ba relasaun komunidade no kultura iha Suai, Antonio Alves Fahik. Antonio Alves Fahik reprezenta governu iha Timor Gap EP nu’udar relasaun komunidade nian hatene diak kona-ba natureza rai Kamanasa nian ho ameasa kalamidade ka dezastre rai ne’ebé mosu bainhira la halo tuir lisan rai ne’e nian.  Nudar bein no oan Reinu Kamanasa nian, Fahik nia deklarasaun fo alerta atu governu no estadu mos hafolin (respeita) prosesu kultura ne’e. Nune’e mos ba lia-nain sira entre Kamanasa nudar liurai ho Loro Tolu atu hafolin malu mos tuir kultura. Se lae lia fuan “han masin” signifika katak sei akontese tasi siak hanesan tsunami mosu harahun hotu saida mak governu harii iha rai Kamanasa laran. 

Fahik fo hanoin sadan Sorun Tolu ne’e labele naran. Waskita Karya ezije loos oinsa prosesu ne’e bele la’o. “Sira husu mai ha’u oinsa prosesu kultural ba fatin ne’e, ha’u dehan so fo hanoin deit ba lia na’in sira maibe atu obriga deit labele,” Fahik hatete. Maski nia mos parte ida husi jerasaun Na’i Kamanasa nian, iha estrutura adat nian nia laiha poder atu intervene. Nudar reprezentante governu iha Timor Gap EP no mos nudar kamanasa-oan ida, sempre fo nia hanoin, halo aprosimasaun ba lia-na’in sira atu bele halo tuir kultura ne’ebé hahu husi beiala sira husik hela mai to’o jerasaun Kamanasa ohin loron.

Kona-ba sadan Sorun Tolu ne’e, tuir Fahik, loloos ne’e prosesu halo tuir adat bele la’o ona maibe iha estrutura internal adat Kamanasa nia lideransa ema na’in tolu seidauk lia ida deit atu hahu koalia. Kompara ho governasaun no estadu RDTL karik sira na’in tolu ne’e ida hanesan prezidente republika, ida hanesan prezidente parlamentu nasional, no ida hanesan primeiru ministru. Bainhira sira na’in tolu seidauk lia ida deit maka prosesu kultural seidauk bele la’o.   

“Lia-na’in sira mak seidauk lia ida deit. Kuandu husi parte governu halo ona prosesu maibe todan tebes tanba iha internal lia na’in sira lakohi atu deskuti. Ita hakarak kontribui ba dezenvolvimentu maibe kontribui oinsa se iha ita nia internal seidauk rezolve? Kuandu ita la rezolve prosesu kultural iha  uma laran, kontribui ne’e la’o oinsa? Tanba molok atu hakat ba buat boot tenke rezolve uluk  buat ki’ik oan iha uma laran,” Fahik lamenta. Nia sente dilematiku uitoan tanba iha parte ida governu ezije nia oinsa halo aprosimasaun ba lia-na’in sira atu prosesu ne’e bele la’o lais, iha parte seluk ninia katuas lia-na’in Kamanasa nian sira seidauk iha lia ida deit atu rezolve sadan Sorun Tolu ne’e.

“Ha’u la hatene dala ruma ha’u preokupa ho sira mais deskuti ami hanesan oan, dalaruma ita nia hanoin ne’e koalia la tama,” hatete Fahik ne’ebé subriñu husi Na’i Kamanasa Bei Lala Jorge Alves. Nia hatete Timor Gap EP lakohi intervene prosesu kultural. “Tanba kultura ne’e ko’alia sensitivu loos. Timor Gap bele apoiu deit prosesu saida mak parte kultural ne’e hala’o, presiza osan hira, maibe governu la tama laran. Atu liga ba to’o ne’ebé de’it ne’e kompetensia lia-na’in sira nian.”

Nia rekoñese tur ho lia-na’in Kamanasa sira lubuk ida ona para fo apoiu, atu bele bolu adat husi loro tolu ne’e mai hotu husi Same, Raimea no Suai atu mai tur hamutuk. Maibe depois fulan Outubru 2014, prosesu ne’e paradu deit to’o ohin loron. Governu, Fahik afirma,  prontu hela atu fo apoiu no respeita loos kultura tanba ne’e husu mos ba lia-na’in sira tenke kolabora loke an apoiu dezenvolvimentu husi governu mos. (BT)